Solunum Sistemi ve Soluk Alıp Verme
Hayat Veren Nefesin Anatomisi ve Mekaniği
Canlıların enerji (ATP) üretebilmek için organik besinleri oksijenle parçaladığı sürece hücresel solunum denir. Bu sürecin devamlılığı için hücrelere sürekli oksijen sağlanması ve oluşan karbondioksitin vücuttan uzaklaştırılması gerekir. İşte bu gaz alışverişini sağlayan sisteme solunum sistemi denir. Solunum sistemi, dış ortam ile kan arasındaki gaz değişimini (dış solunum) gerçekleştirirken, dolaşım sistemi bu gazları kan ile doku hücreleri arasında (iç solunum) taşır.
? SOLUNUM SİSTEMİ ORGANLARI
Havanın akciğerlere ulaşana kadar izlediği yol ve bu yoldaki organların görevleri şunlardır:
- Burun ve Ağız: Havanın vücuda giriş kapılarıdır. Burun, içindeki kıllar, mukus ve zengin kılcal damar ağı sayesinde havayı ısıtır, nemlendirir ve tozlardan arındırır.
- Yutak (Farenks): Solunum ve sindirim sistemlerinin kesişim noktasıdır. Yutkunma sırasında gırtlak kapağı (epiglottis) soluk borusunu kapatarak besinlerin akciğerlere kaçmasını önler.
- Gırtlak (Larenks): Soluk borusunun başlangıcında yer alır. Kıkırdak yapılıdır ve içinde ses telleri bulunur.
- Soluk Borusu (Trakea): Gırtlaktan sonra gelen, yaklaşık 10-12 cm uzunluğunda bir borudur. Yapısında, soluk borusunun sürekli açık kalmasını sağlayan C şeklinde kıkırdak halkalar bulunur. İç yüzeyi, mukus salgılayan goblet hücreleri ve yabancı maddeleri dışarı süpüren silli epitel hücreleri ile kaplıdır.
- Bronşlar ve Bronşçuklar: Soluk borusu, akciğerlere girmeden önce sağ ve sol olmak üzere iki ana kola ayrılır. Bu kollara bronş denir. Bronşlar akciğer içinde daha küçük dallara ayrılarak bronşçukları oluşturur.
- Akciğerler ve Alveoller: Göğüs kafesi içinde yer alan, süngerimsi yapıda bir çift organdır. Sağ akciğer üç, sol akciğer ise kalbin yerleşimi nedeniyle iki lopludur. Akciğerler, dışta pleura adı verilen çift katlı bir zarla çevrilidir. Bu iki zar arasında, akciğerlerin solunum sırasında rahatça hareket etmesini sağlayan kaygan bir sıvı bulunur. Bronşçukların ucu, alveol adı verilen üzüm salkımı benzeri hava kesecikleriyle sonlanır. Gaz alışverişi bu alveollerde gerçekleşir.
Alveollerin Özellikleri
Alveoller, gaz değişimini en verimli şekilde yapmak için özelleşmiştir:
- Tek katlı yassı epitelden oluşmuş çok ince bir duvara sahiptirler.
- Yüzeyleri, gazların çözünmesi için sürekli nemlidir.
- Etrafı yoğun bir kılcal damar ağı ile çevrilidir.
- Yüzey gerilimini düşürerek alveollerin kapanmasını önleyen ve soluk vermeyi kolaylaştıran sürfaktan adı verilen lipoprotein bir madde salgılarlar.
? SOLUK ALIP VERME MEKANİZMASI
Soluk alıp verme, göğüs boşluğu hacminin değiştirilmesiyle akciğerlerdeki hava basıncının atmosfer basıncına göre ayarlanması prensibine dayanır. Bu olayda diyafram kası ve kaburgalar arası kaslar başroldedir.
| Olay | Soluk Alma (İnspirasyon) | Soluk Verme (Ekspirasyon) |
|---|---|---|
| Diyafram Kası | Kasılır ve düzleşir. | Gevşer ve kubbeleşir. |
| Kaburgalar Arası Kaslar | Kasılır. | Gevşer. |
| Göğüs Kafesi | Kaburgalar yukarı ve dışa doğru hareket eder. | Kaburgalar aşağı ve içe doğru hareket eder. |
| Göğüs Boşluğu Hacmi | Artar. | Azalır. |
| Akciğer Hacmi | Artar. | Azalır. |
| Akciğer İç Basıncı | Atmosfer basıncının altına düşer. | Atmosfer basıncının üstüne çıkar. |
| Hava Hareketi | Hava akciğerlere dolar. | Hava akciğerlerden dışarı çıkar. |
| Enerji Durumu | Kas kasılması olduğu için enerji (ATP) harcanır. | Genellikle pasif bir olaydır, kaslar gevşer. Akciğerlerin geri yaylanma basıncı etkilidir. |