Çevresel Sinir Sistemi ve Sinir Sistemi Rahatsızlıkları
Somatik ve Otonom Sistemler, Sempatik/Parasempatik Etkileşim ve Patolojiler
Merkezi Sinir Sistemi (Beyin ve Omurilik) komuta merkezidir; ancak bu merkezin vücudun en uç noktalarından (parmak ucu, mide çeperi vb.) haberdar olmasını ve emir göndermesini sağlayan ağa Çevresel Sinir Sistemi (ÇSS) denir. ÇSS, beyin ve omurilikten çıkan sinirler ve bu sinirlerin hücre gövdelerinin oluşturduğu kümelerden (ganglion) meydana gelir.
Anatomik Olarak Sinirler
- Kafa Sinirleri (12 Çift): Beyinden çıkarak baş ve boyun bölgesine dağılırlar. En önemlisi 10. Sinir olan VAGUS siniridir. Vagus, iç organların (kalp, mide, bağırsak) çalışmasını kontrol eden parasempatik bir sinirdir.
- Omurilik Sinirleri (31 Çift): Omurilikten çıkarak gövde, kol ve bacaklara dağılırlar. En uzunu ve en kalını, bacağa giden SİYATİK siniridir.
⚙️ İŞLEVSEL BÖLÜMLER
Çevresel sinir sistemi, görevlerine göre iki ana bölüme ayrılır:
1. Somatik Sinir Sistemi
İstemli (bilinçli) hareketleri yönetir.
- Hedef organ: İskelet Kasları.
- Nöronları miyelinlidir (Hızlı iletim).
- Akson çapları geniştir.
- Örnek: Yazı yazmak, koşmak, şarkı söylemek.
2. Otonom Sinir Sistemi
İstemsiz (bilinç dışı) çalışan iç organları yönetir.
- Hedef organ: Düz kas, Kalp kası, Bezler.
- Nöronları genellikle miyelinsizdir (Daha yavaş iletim).
- Homeostasiyi (iç denge) sağlar.
- Örnek: Kalp atışı, sindirim, solunum.
⚖️ SEMPATİK VE PARASEMPATİK SİSTEM
Otonom sinir sistemi, birbirine zıt (antagonistik) çalışan iki alt birimden oluşur. Bu zıtlık, organların çalışmasının hassas bir şekilde ayarlanmasını sağlar.
| ? ORGAN / SİSTEM | ? SEMPATİK ETKİ | ? PARASEMPATİK ETKİ |
|---|---|---|
| Kalp Atışı | Hızlanır | Yavaşlar |
| Göz Bebeği | Büyür (Daha iyi görmek için) | Küçülür |
| Akciğer (Bronşlar) | Genişler (Oksijen girişi artar) | Daralır |
| Sindirim (Mide/Bağırsak) | Yavaşlar (Peristaltik azalır) | Hızlanır (Sindirim başlar) |
| Tükürük Salgısı | Azalır (Ağız kurur) | Artar |
| Kan Şekeri (Glikoz) | Artar (Karaciğerden kana verilir) | Dengelenir (Glikojen depolanır) |
| İdrar Kesesi | Gevşer (İdrar tutulur) | Kasılır (İdrar boşaltılır) |
| Kan Damarları | Daralır (Kan basıncı artar) | Genişler (Kan basıncı düşer) |
? SİNİR SİSTEMİ RAHATSIZLIKLARI
Sinir sistemi hücreleri (nöronlar) genellikle yenilenemediği için bu sistemdeki hasarlar kalıcı olabilir. İşte en sık görülen hastalıklar ve mekanizmaları:
1. Multipl Skleroz (MS)
Mekanizma: Bağışıklık sisteminin (akyuvarların) yanlışlıkla beyin ve omurilikteki nöronların miyelin kılıflarına saldırması sonucu oluşan otoimmün bir hastalıktır. Miyelin kılıfın hasar gördüğü yerlerde sert plaklar (skleroz) oluşur.
Belirtiler: İmpuls iletimi yavaşlar veya durur. Görme bozukluğu, kas güçsüzlüğü, denge kaybı, konuşma bozukluğu. Ataklar halinde seyreder.
2. Alzheimer
Mekanizma: Beyin hücrelerinin etrafında Beta-amiloid proteinlerinin birikerek plak oluşturması ve hücre içinde Tau proteinlerinin yumaklaşması sonucu nöronların ölmesidir. Ayrıca Asetilkolin nörotransmitteri azalır.
Belirtiler: Yakın geçmişi unutma, zaman ve mekan algısının bozulması, konuşma ve tanıma güçlüğü.
3. Parkinson
Mekanizma: Orta beyindeki “Substantia Nigra” bölgesinde bulunan ve Dopamin üreten nöronların ölmesi sonucu oluşur. Dopamin, kasların pürüzsüz ve kontrollü hareket etmesini sağlar.
Belirtiler: Ellerde titreme (tremor), hareketlerde yavaşlama, kaslarda sertleşme, maske yüz ifadesi.
4. Epilepsi (Sara)
Mekanizma: Beyindeki bir grup nöronun ani, aşırı ve kontrolsüz elektriksel boşalım yapmasıdır (Beyinde elektriksel fırtına).
Belirtiler: Bilinç kaybı, kasılmalar, nöbetler. Nöbetler ilaçla kontrol altına alınabilir.
Beyin zarlarının (Meninges) bakteri veya virüslerle iltihaplanmasıdır. Yüksek ateş, şiddetli baş ağrısı ve ense sertliği yapar. Tedavi edilmezse kalıcı hasar veya ölümle sonuçlanabilir.
Poliovirüsün omurilikteki motor nöronları tahrip etmesi sonucu oluşur. Kaslarda felç ve erime görülür. Aşı ile tamamen önlenebilir bir hastalıktır.