Organik Moleküller: Karbonhidratlar
Enerjinin birincil kaynağı: Şekerler, Nişasta ve Selüloz
Karbonhidratlar Nedir?
Karbonhidratlar; karbon (C), hidrojen (H) ve oksijen (O) atomlarından oluşan organik bileşiklerdir. Genel formülleri (CH₂O)n şeklindedir. Canlılar için birincil enerji kaynağıdır ve aynı zamanda hücre zarının, bitki hücre çeperinin ve nükleik asitlerin (DNA, RNA) yapısına katılırlar.
- Dehidrasyon (Yapım): Küçük moleküllerin (monomer) birleşerek büyük molekül (polimer) oluşturmasıdır. Bu sırada su açığa çıkar ve ATP harcanır.
(Örn: Glikoz + Glikoz → Maltoz + Su) - Hidroliz (Yıkım): Büyük moleküllerin su kullanılarak yapı taşlarına ayrılmasıdır. Sindirim bir hidrolizdir. ATP harcanmaz.
1. Monosakkaritler (Tek Şekerler)
Karbonhidratların en küçük yapı birimidir (monomer). Sindirilmeden hücre zarından geçebilirler. Karbon sayılarına göre ikiye ayrılırlar:
? 5 Karbonlular (Pentozlar)
Enerji verici olarak kullanılmazlar, yapıya katılırlar.
- Riboz: RNA ve ATP’nin yapısında bulunur.
- Deoksiriboz: DNA’nın yapısında bulunur. (Riboza göre bir oksijeni eksiktir).
⚡ 6 Karbonlular (Heksozlar)
Enerji kaynağıdırlar. Birbirlerinin izomeridirler (formülleri aynı, yapıları farklı).
- Glikoz: Kan şekeri / Üzüm şekeri. Sinir hücrelerinin temel yakıtıdır.
- Fruktoz: Meyve şekeri. En tatlı şekerdir.
- Galaktoz: Süt şekeri.
2. Disakkaritler (Çift Şekerler)
İki monosakkaritin glikozit bağı ile birleşmesi sonucu oluşur. Bu olayda 1 molekül su açığa çıkar.
| Monomer 1 | + | Monomer 2 | = | Disakkarit (Kaynak) |
|---|---|---|---|---|
| Glikoz | + | Glikoz | → | Maltoz (Arpa Şekeri) ? |
| Glikoz | + | Fruktoz | → | Sükroz (Çay Şekeri) ? |
| Glikoz | + | Galaktoz | → | Laktoz (Süt Şekeri) ? |
? Laktoz İntoleransı Nedir?
Bazı insanlar laktozu sindiren “laktaz” enzimini yeterince üretemez. Bu durumda süt içtiklerinde şişkinlik ve karın ağrısı yaşarlar. Bu hastalığa laktoz intoleransı denir.
3. Polisakkaritler (Çok Şekerler)
Çok sayıda glikozun birleşmesiyle oluşan dev moleküllerdir. Depo ve yapısal olmak üzere ikiye ayrılırlar.
? Depo Polisakkaritler
Bitkilerin glikoz deposudur. Patates, tahıllar ve baklagillerde boldur. İyot çözeltisi ile mavi-mor renk verir.
Hayvanlar, mantarlar ve bakterilerin glikoz deposudur. İnsanlarda karaciğer ve kaslarda depolanır. Kan şekeri düştüğünde karaciğerdeki glikojen glikoza çevrilip kana verilir.
?️ Yapısal Polisakkaritler
Bitki hücre duvarının yapısına katılır. İnsanlar selülozu sindiremez ancak bağırsak sağlığı için gereklidir (lifli gıda).
Böceklerin dış iskeletinde ve mantarların hücre duvarında bulunur. Yapısında Azot (N) bulunduran tek karbonhidrattır. Ameliyat ipliği yapımında kullanılır.
Sağlıklı Beslenme ve Karbonhidratlar
Vücudumuzun enerji ihtiyacını karşılamak için karbonhidratlar şarttır. Ancak fazlası karaciğerde yağ olarak depolanır ve obeziteye yol açar. Bu nedenle işlenmiş şekerler (sükroz, mısır şurubu) yerine lif oranı yüksek kompleks karbonhidratlar (tam tahıllar, sebzeler) tercih edilmelidir. Lifler, sindirim sistemini düzenler ve kan şekerinin dengeli yükselmesini sağlar.