Kazanılmış (Özgül) Bağışıklık
Vücudun Akıllı Savunma Sistemi
Doğal bağışıklığın savunma hatlarını aşmayı başaran patojenlere karşı vücudun üçüncü ve en güçlü savunma hattı olan kazanılmış (özgül) bağışıklık devreye girer. Bu sistem, patojeni spesifik olarak tanır, ona özel bir savunma geliştirir ve bu karşılaşmayı hafızasına alarak gelecekteki olası enfeksiyonlara karşı çok daha hızlı ve güçlü bir yanıt oluşturur. Bu “akıllı” savunmanın başrol oyuncuları lenfositlerdir.
? HÜMORAL VE HÜCRESEL BAĞIŞIKLIK
Kazanılmış bağışıklık, lenfositlerin görev dağılımına göre iki ana koldan ilerler:
1. Hümoral (Sıvısal) Bağışıklık
Bu bağışıklığın ana karakteri B lenfositleridir. B lenfositleri, kan ve lenf sıvısı gibi vücut sıvılarındaki patojenlere (bakteri, virüs) karşı savaşır. Bir patojenle karşılaştıklarında, T lenfositlerinin de yardımıyla aktifleşerek iki tür hücreye dönüşürler:
- Plazma Hücreleri: Patojene özgü antikor adı verilen savunma proteinlerini üretip kana salgılarlar. Antikorlar, patojenlere yapışarak onları etkisiz hale getirir veya fagositoz yapan hücreler için işaretler.
- Hafıza (Bellek) B Hücreleri: Uzun ömürlüdürler ve aynı patojenle tekrar karşılaşıldığında onu hemen tanıyarak çok daha hızlı ve güçlü bir antikor yanıtı başlatırlar.
2. Hücresel Bağışıklık
Bu bağışıklığın ana karakteri T lenfositleridir. T lenfositleri, vücut hücrelerinin içine gizlenmiş patojenlere (virüsle enfekte olmuş hücreler, kanser hücreleri, parazitler) karşı doğrudan savaşır. İki temel tipi vardır:
- Yardımcı T Hücreleri: Bağışıklık sisteminin “orkestra şefidir”. Hem B lenfositlerinin hem de diğer T lenfositlerinin aktifleşmesinde kilit rol oynarlar.
- Sitotoksik (Öldürücü) T Hücreleri: Enfekte olmuş veya kanserleşmiş vücut hücrelerini tanıyarak onlara doğrudan bağlanır ve salgıladıkları kimyasallarla bu hücreleri yok ederler (apoptoz).
- Ayrıca bu sistemde de Hafıza (Bellek) T Hücreleri oluşur.
? BİRİNCİL VE İKİNCİL YANIT
Bağışıklık hafızası sayesinde, bir patojenle ilk ve sonraki karşılaşmalarda verilen tepkiler farklıdır:
- Birincil Yanıt: Vücudun bir antijenle ilk kez karşılaştığında verdiği yanıttır. Antijenin tanınması, lenfositlerin çoğalması ve antikor üretimi zaman alır (yaklaşık 7-14 gün). Bu süreçte kişi genellikle hastalığı geçirir.
- İkincil Yanıt: Vücudun aynı antijenle ikinci veya daha sonraki karşılaşmalarında verdiği yanıttır. Hafıza hücreleri sayesinde antijen çok hızlı bir şekilde tanınır. Çok daha kısa sürede, çok daha fazla miktarda antikor üretilir. Bu güçlü ve hızlı yanıt sayesinde kişi genellikle hastalığı hissetmeden atlatır. Aşıların temel çalışma prensibi budur.
? AKTİF VE PASİF BAĞIŞIKLIK
Kazanılmış bağışıklık, vücudun savunma elemanlarını kendisinin üretip üretmemesine göre aktif ve pasif olarak ikiye ayrılır.
| Bağışıklık Türü | Doğal Kazanma | Yapay Kazanma | Özellikleri |
|---|---|---|---|
| Aktif Bağışıklık | Hastalığı geçirmek. | Aşı olmak. (Zayıflatılmış veya ölü mikrop ya da antijen içerir.) | Vücut kendi antikorunu ve hafıza hücrelerini üretir. Koruyuculuğu uzun sürelidir. |
| Pasif Bağışıklık | Anne sütü ve plasenta yoluyla anneden bebeğe antikor geçmesi. | Serum almak. (Başka bir canlının kanından elde edilen hazır antikorları içerir.) | Vücuda hazır antikor verilir, hafıza hücreleri oluşmaz. Koruyuculuğu kısa sürelidir (geçicidir). Tedavi edicidir. |