Kıkırdak Doku ve Eklemler
İskeletin Esnek ve Hareketli Bağlantıları
? KIKIRDAK DOKU: YAPI VE ÇEŞİTLERİ
Kıkırdak doku, kemik doku gibi bir destek dokusu olmasına rağmen ondan daha esnek bir yapıya sahiptir. Embriyonik dönemde iskeletin büyük bir kısmını oluşturur, ergenlikte ise yerini büyük oranda kemik dokuya bırakır. Yetişkinlerde ise eklem yüzeyleri, burun, kulak kepçesi gibi bölgelerde varlığını sürdürür.
Kıkırdak Dokunun Yapısı
Kıkırdak doku, hücreler ve bu hücrelerin ürettiği ara maddeden (matriks) oluşur. En belirgin özelliği, kan damarları ve sinirler içermemesidir. Bu nedenle beslenmesi, çevresindeki bağ dokudan difüzyonla gerçekleşir ve iyileşmesi çok yavaştır.
- Hücreleri: Kıkırdak hücrelerine Kondrosit denir. Bu hücreler, kapsül ile çevrili olup lakün adı verilen boşluklarda tekli veya gruplar halinde bulunurlar. Genç kıkırdak hücrelerine ise Kondroblast adı verilir.
- Ara Madde (Matriks): Kondrositler tarafından üretilen ve Kondrin olarak adlandırılan bu matriks, içerdiği liflerin türüne ve miktarına göre kıkırdağın çeşidini belirler.
Kıkırdak Doku Çeşitleri
Matriksindeki liflerin yapısına göre kıkırdak doku üçe ayrılır:
En yaygın kıkırdak çeşididir. Matriksi bol miktarda kollajen lif içerir ve camsı (şeffaf) bir görünüme sahiptir. Basınca dayanıklıdır.
- Bulunduğu Yerler: Embriyonik iskelet, uzun kemiklerin büyüme plağı (epifiz plağı), oynar eklemlerin yüzeyi, burun, soluk borusu (trakea) ve bronşlar.
Matriksi bol miktarda elastik lif içerir. Bu sayede bükülebilme ve esneme yeteneği çok yüksektir.
- Bulunduğu Yerler: Kulak kepçesi, kulak yolu, östaki borusu ve gırtlak kapağı (epiglottis).
Matriksi çok yoğun kollajen lif demetleri içerir. Basınç ve çekmeye karşı en dayanıklı kıkırdak çeşididir.
- Bulunduğu Yerler: Omurlar arası diskler, diz eklemindeki menisküsler, köprücük kemiğinin eklem yaptığı bazı bölgeler.
? EKLEMLER: KEMİKLERİN BİRLEŞİM NOKTASI
Eklem, iskeleti oluşturan kemiklerin birbiriyle bağlantı kurduğu noktalardır. Eklemler, hareket yeteneklerine göre üç ana grupta sınıflandırılır.
1. Oynamaz Eklemler (Sinartroz)
Bu eklemlerde kemikler, testere dişi gibi girintili çıkıntılı bir şekilde birbirine sıkıca bağlanmıştır ve aralarında boşluk yoktur. Hiç hareket etmezler. Temel görevleri, birleşerek sağlam bir yapı oluşturmak ve koruma sağlamaktır.
Örnek: Kafatası kemikleri arasındaki dikişler (suturlar).
2. Yarı Oynar Eklemler (Amfiartroz)
Bu eklemlerde kemikler arasında, hareketi sınırlı ölçüde sağlayan bir kıkırdak disk bulunur. Bu disk genellikle fibröz kıkırdaktır. Sınırlı esneme ve bükülme hareketi yapabilirler.
Örnek: Omurlar arasındaki diskler, göğüs kemiği ile kaburgalar arasındaki bağlantılar.
3. Oynar Eklemler (Diartroz)
Vücudun en hareketli eklemleridir. Kol ve bacaklardaki kemikler arasında bulunurlar. Karmaşık bir yapıya sahiptirler:
- Eklem Kapsülü: Eklemi dıştan saran, bağ dokudan yapılmış koruyucu bir kılıftır.
- Eklem Kıkırdağı: Eklem yapan kemiklerin uçlarını kaplayan pürüzsüz hiyalin kıkırdak tabakasıdır. Aşınmayı önler ve hareketi kolaylaştırır.
- Sinoviyal Zar: Eklem kapsülünün iç yüzeyini döşeyen zardır.
- Sinoviyal Sıvı (Eklem Sıvısı): Sinoviyal zar tarafından salgılanan, yumurta akı kıvamında kaygan bir sıvıdır. Eklem boşluğunu doldurarak hem kıkırdakların aşınmasını önler hem de kıkırdağı besler.
- Ligamentler (Eklem Bağları): Kemikleri birbirine bağlayan çok sağlam bağ doku lifleridir. Eklemin stabilitesini sağlarlar.