Böbrek Üstü Bezleri, Pankreas ve Eşeysel Bezler

Stres, Kan Şekeri ve Üreme Hormonlarının Kontrolü

? BÖBREK ÜSTÜ (ADRENAL) BEZLER

Her iki böbreğin de üzerinde bulunan, şapka şeklinde bezlerdir. Yapısal ve işlevsel olarak iki farklı kısımdan oluşurlar: Dışta Kabuk (Korteks) ve içte Öz (Medulla) bölgesi. Bu iki bölge, farklı hormonlar üretir ve farklı sistemler tarafından kontrol edilir.

A) Kabuk (Korteks) Bölgesi Hormonları

Hipofizden salgılanan ACTH hormonu ile uyarılır. Steroid yapılı hormonlar üretir.

1. Kortizol (Stres Hormonu)

Uzun süreli açlık ve stres durumlarında kan şekerini yükseltir. Protein ve yağların glikoza dönüşümünü sağlar. Bağışıklık sistemini baskılayıcı etkisi vardır.

Gündelik Örnek: Sınav haftası gibi uzun süreli stres altında vücudun enerji ihtiyacını karşılamak için salgılanır. Romatizma gibi bağışıklık sistemi hastalıklarında baskılayıcı olarak kullanılır.

2. Aldosteron (Tuz-Su Dengesi)

Böbreklerden Sodyum (Na⁺) ve Klor (Cl⁻) iyonlarının geri emilimini artırırken, Potasyum (K⁺) iyonlarının atılımını sağlar. Bu sayede kan basıncını ve vücut sıvı dengesini ayarlar.

Eksikliğinde: Kan basıncı düşer, halsizlik görülür. Deride pigmentasyon artışı ile Addison hastalığı oluşur.

B) Öz (Medulla) Bölgesi Hormonları

Doğrudan sinir sistemi (sempatik sinirler) tarafından uyarılır. Amino asit türevli hormonlar üretir.

Adrenalin (Epinefrin) ve Nöradrenalin (Norepinefrin)

Korku, heyecan, öfke gibi ani durumlarda “savaş ya da kaç” tepkisini oluştururlar. Metabolizmayı hızlandırırlar.

Kalp atışını hızlandırır, kan basıncını yükseltir.
Göz bebeklerini büyütür.
Karaciğerdeki glikojenin glikoza yıkımını sağlayarak kan şekerini artırır.
Sindirim sistemi faaliyetlerini yavaşlatır.

Gündelik Örnek: Aniden karşınıza bir köpek çıktığında veya hız trenine bindiğinizde hissettiğiniz tüm fizyolojik değişimler (kalp çarpıntısı, terleme, nefes nefese kalma) adrenalin sayesindedir.

? PANKREAS (KARMA BEZ)

Midenin alt arka kısmında yer alan yaprak şeklinde bir organdır. Hem sindirim enzimleri üreterek bir kanalla onikiparmak bağırsağına gönderen (ekzokrin) hem de hormon üreterek doğrudan kana veren (endokrin) bir karma bezdir. Endokrin görevi, Langerhans Adacıkları denilen özel hücre grupları tarafından yerine getirilir.

İnsülin (Beta Hücreleri)

Kan şekeri yükseldiğinde salgılanır. Kandaki glikozun hücrelere (özellikle beyin hariç vücut hücreleri, karaciğer ve kas) geçişini sağlar. Karaciğer ve kasta glikozun glikojen olarak depolanmasını tetikler. Kan şekerini düşürür.

Glukagon (Alfa Hücreleri)

Kan şekeri düştüğünde salgılanır. Karaciğerde depolanan glikojenin glikoza yıkılarak kana verilmesini sağlar. Kan şekerini yükseltir.

Gündelik Örnek: Ağır bir yemek sonrası hissettiğiniz tokluk ve hafif uyku hali, kan şekerinizin yükselmesiyle salgılanan insülinin etkisidir. Uzun süre aç kaldığınızda ise glukagon devreye girerek karaciğerinizdeki depolardan kanınıza şeker takviyesi yapar.

Şeker Hastalığı (Diabetes Mellitus)

İnsülin hormonunun yetersizliği veya etkisizliği sonucu kan şekerinin normalin üzerinde seyretmesi durumudur.

Tip 1 Diyabet: Genellikle çocuklukta başlar. Vücudun bağışıklık sistemi pankreasın beta hücrelerini yok eder ve insülin üretimi durur. Kişi ömür boyu dışarıdan insülin almak zorundadır.
Tip 2 Diyabet: Daha çok yetişkinlerde görülür. Vücut yeterli insülin üretir ancak hücrelerdeki reseptörler insüline karşı duyarsızlaşır (insülin direnci). Genellikle yanlış beslenme ve hareketsiz yaşam tarzı ile ilişkilidir.

♀️♂️ EŞEYSEL BEZLER (GONADLAR)

Pankreas gibi karma bezlerdir. Hem üreme hücreleri (gamet) üretirler (ekzokrin görev) hem de eşey hormonları salgılarlar (endokrin görev). Hipofizden salgılanan FSH ve LH tarafından kontrol edilirler.

Yumurtalıklar (Ovaryum)

Dişilerde bulunur. Östrojen ve Progesteron hormonlarını salgılar.

Östrojen: Rahim duvarının kalınlaşması, ikincil eşey karakterlerinin (göğüslerin gelişmesi, sesin incelmesi) oluşumu.
Progesteron: Rahim duvarını embriyonun tutunması için hazırlar, gebeliğin devamını sağlar.

Testisler

Erkeklerde bulunur. Esas olarak Testosteron hormonu salgılar.

Sperm üretimini ve olgunlaşmasını sağlar.
İkincil eşey karakterlerinin (sesin kalınlaşması, sakal ve bıyık çıkması, kas gelişimi) oluşumunu sağlar.