Sinir Doku ve Nöronun Yapısı
Denetleyici ve Düzenleyici Sisteme Giriş
Canlıların iç ve dış çevrelerinden gelen uyarıları alması, değerlendirmesi ve bu uyarılara uygun tepkiler oluşturarak homeostasiyi (iç denge) koruması Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler sayesinde gerçekleşir. Bu sistemin en hızlı çalışanı sinir sistemidir. Sinir sistemi, Sinir Doku adı verilen özelleşmiş bir dokudan oluşur. Sinir doku ise iki temel hücre grubundan meydana gelir:
- Nöronlar (Sinir Hücreleri): İmpuls (uyartı) iletimini sağlayan asıl hücrelerdir.
- Glia (Nöroglia) Hücreleri: Nöronlara destek olan, besleyen ve koruyan yardımcı hücrelerdir.
? BİR NÖRONUN YAPISI
Olgun bir sinir hücresi (nöron), şekil ve büyüklük olarak farklılık gösterse de temel olarak üç ana kısımdan oluşur: Hücre Gövdesi, Dendrit ve Akson.
1. Hücre Gövdesi (Soma)
Nöronun metabolik merkezidir. Çekirdek, mitokondri, ribozom, endoplazmik retikulum (Nissl tanecikleri) ve golgi gibi organeller burada bulunur.
2. Dendrit
Hücre gövdesinden çıkan kısa ve çok sayıdaki uzantılardır. Diğer nöronlardan veya reseptörlerden gelen uyarıları alarak hücre gövdesine iletirler.
3. Akson
Hücre gövdesinden çıkan, genellikle uzun ve tek olan uzantıdır. İmpulsu hücre gövdesinden alıp diğer bir nörona veya tepki organına (kas/bez) iletir.
- Miyelin Kılıf: Bazı aksonların etrafında bulunan, lipoprotein yapılı yalıtkan tabakadır. İmpuls iletimini 10 kat hızlandırır.
- Ranvier Boğumu: Miyelin kılıfın kesintiye uğradığı bölgelerdir.
- Akson Ucu: Nörotransmitter maddelerin salgılandığı bölgedir.
? GLİA (YARDIMCI) HÜCRELERİ
Sinir sisteminde nöronlardan sayıca çok daha fazla olan glia hücreleri, impuls iletmezler ancak nöronların hayatta kalması için şarttırlar.
Çevresel Sinir Sistemindeki (ÇSS) nöronlarda miyelin kılıf üretir.
Merkezi Sinir Sistemindeki (MSS – Beyin ve Omurilik) nöronlarda miyelin kılıf üretir.
Sinir sisteminin savunma hücreleridir. Mikropları fagositozla yok eder (Bağışıklık).
Kan damarları ile nöronlar arasında madde alışverişini sağlar. Kan-Beyin bariyerini oluşturarak zararlı maddelerin beyne geçişini engeller.
Beyin karıncıklarını ve omurilik kanalını örter. Beyin Omurilik Sıvısı (BOS) üretiminde ve akışında görevlidir.
⚡ GÖREVLERİNE GÖRE NÖRONLAR
Duyu organlarındaki reseptörlerden aldıkları uyarıları Merkezi Sinir Sistemine (Beyin/Omurilik) iletirler.
(Zarar görürse: Lokal anestezi durumu oluşur. Hissetmezsiniz ama hareket ettirebilirsiniz.)
Tamamı Merkezi Sinir Sisteminde bulunur. Duyu nöronundan gelen bilgiyi değerlendirir, yorumlar ve cevap oluşturur.
(Zarar görürse: Felç durumu oluşur. Uyarı hissedilmez ve tepki verilemez.)
Merkezi sinir sisteminden aldığı cevabı (emri) tepki organına (efektör: kas veya bez) götürür.
(Zarar görürse: Botoks durumu oluşur. Hissedersiniz ama hareket ettiremezsiniz.)