Temel Doku: Bitkinin Çok Yönlü İç Dünyası
Parankima, Kollenkima ve Sklerenkima’nın Yapı ve Görevleri
? Derse Bakış
Meristem dokunun farklılaşmasıyla oluşan ve bitkinin adeta “dolgu malzemesi” olan temel dokuyu ve onun uzmanlaşmış çeşitlerini inceliyoruz. Bu dersin sonunda:
- Temel dokunun ne olduğunu ve bitkinin hangi kısımlarını oluşturduğunu anlayacaksınız.
- Bitkinin “joker” dokusu olan Parankima‘yı ve fotosentez, depolama, havalandırma gibi görevlere göre özelleşmiş tiplerini tanıyacaksınız.
- Bitkiye esnek destek sağlayan canlı doku Kollenkima‘nın yapısını ve bulunduğu yerleri öğreneceksiniz.
- Bitkiye sert ve katı destek sağlayan ölü doku Sklerenkima‘yı ve lifler ile taş hücreleri arasındaki farkları kavrayacaksınız.
Temel Doku Nedir?
Temel doku, bitkilerde örtü doku ile iletim doku arasında kalan tüm kısımları dolduran, çok çeşitli görevler üstlenmiş doku grubudur. Meristem hücrelerinin farklılaşmasıyla oluşur. Bitkinin metabolik faaliyetlerinin büyük bir kısmı (fotosentez, depolama, solunum) ve mekanik desteğin sağlanması bu doku tarafından yürütülür. Üç ana çeşidi vardır: Parankima, Kollenkima ve Sklerenkima.
1. Parankima: Bitkinin “Her İşi Yapan” Dokusu
Temel dokunun en basit, en temel ve en fazla bulunan tipidir. Hücreleri genellikle canlı, ince çeperli ve bol sitoplazmalıdır. Görevlerine göre farklı şekillerde özelleşebilirler ve en önemlisi, bölünme yeteneğini kaybetmiş olsalar da, hormonların etkisiyle tekrar bölünme yeteneği kazanarak sekonder meristemlere (kambiyum gibi) dönüşebilirler. Bu özellikleri onlara “joker” eleman niteliği kazandırır.
Parankima Çeşitleri ve Görevleri
- Özümleme Parankiması (Klorenkima): En temel görevi fotosentez yapmaktır. Bu nedenle hücreleri bol miktarda kloroplast içerir. Yaprağın mezofil tabakasında (palizat ve sünger parankiması) ve genç gövdelerde bulunur.
- Depo Parankiması: Nişasta, protein, yağ ve su gibi maddeleri depolar. Bitkinin kök, gövde, tohum ve meyve gibi kısımlarında yaygındır. Patates yumrusu, tamamen depo parankimasından oluşur.
- İletim Parankiması: İletim demetleri olan ksilem ve floem ile diğer dokular arasında kısa mesafeli madde iletimini sağlar.
- Havalandırma Parankiması (Aerenkima): Özellikle su ve bataklık bitkilerinde bulunur. Hücreleri arasında geniş boşluklar vardır. Bu boşluklar sayesinde bitkinin su içinde havalanması, gaz alışverişi yapması ve su yüzeyinde kalması (batmamasını) sağlanır.
2. Kollenkima (Pek Doku): Esnek Destek
Bitkinin büyümekte olan genç kısımlarına (genç sürgünler, yaprak sapları, çiçek sapları) mekanik destek sağlayan canlı bir dokudur. En karakteristik özelliği, hücre çeperlerinin köşelerde veya belirli yüzeylerde düzensiz kalınlaşmasıdır. Bu kalınlaşma, selüloz ve pektin birikimiyle olur. Bu yapı, bitkiye kırılmadan eğilme ve bükülme yeteneği kazandırır; rüzgarda eğilen bir fidanın kırılmamasının sebebi kollenkimadır.
? Kollenkima Hakkında Notlar:
• Hücreleri canlıdır ve uzamaya devam edebilir.
• Kalınlaşma sadece hücre çeperinin bazı bölgelerindedir.
• Genellikle gövdenin kabuk kısmının hemen altında bulunur.
• Köklerde ve odunlaşmış yaşlı kısımlarda bulunmaz.
3. Sklerenkima (Sert Doku): Katı ve Sağlam Destek
Bitkinin büyümesi tamamlanmış, yaşlı kısımlarında sertlik ve dayanıklılık sağlayan dokudur. Kollenkimanın aksine, sklerenkima hücreleri olgunlaştıklarında ölüdür. Hücre çeperleri, selüloza ek olarak bol miktarda lignin (odun özü) birikmesiyle homojen ve çok kalın bir yapı kazanır. Bu ligninleşmiş çeper, dokuya muazzam bir sertlik ve basınca karşı direnç verir.
İki temel tipi vardır:
Sklerenkima Tipleri
- Sklerenkima Lifleri: Uzun, ince ve iğ şeklinde hücrelerdir. Genellikle demetler halinde bulunurlar. Bitkiye hem desteklik hem de gerilme direnci sağlarlar. Keten, kenevir gibi bitkilerin lifleri ekonomik olarak değerlidir ve halat, kumaş yapımında kullanılır.
- Taş Hücreleri (Sklereidler): Kısa ve izodiametrik (yaklaşık olarak küresel) şekilli hücrelerdir. Tohum kabukları (fındık, ceviz), meyve çekirdekleri (erik, kayısı) ve bazı meyvelerin etli kısımlarında bulunurlar. Armut veya ayva yerken ağzımıza gelen pütürlü, kumsu yapı taş hücrelerinden kaynaklanır.