Kan Damarları ve Doku Sıvısı
Vücudun Lojistik Ağı ve Madde Alışverişi
?️ KAN DAMARLARI VE ÇEŞİTLERİ
Kan damarları, kanın vücut içinde taşındığı kapalı bir boru ağıdır. Yapı ve görevlerine göre üç çeşittir: Atardamarlar, toplardamarlar ve kılcaldamarlar. Atar ve toplardamarlar dıştan içe doğru bağ doku, düz kas ve endotel (tek katlı yassı epitel) tabakalarından oluşur.
| Özellik | Atardamar (Arter) | Toplardamar (Ven) | Kılcaldamar (Kapiller) |
|---|---|---|---|
| Görevi | Kanı kalpten vücuda taşır. | Kanı vücuttan kalbe getirir. | Kan ile doku hücreleri arasında madde alışverişini sağlar. |
| Taşıdığı Kan | Akciğer atardamarı hariç temiz kan. | Akciğer toplardamarı hariç kirli kan. | Atardamar ucunda temiz, toplardamar ucunda kirli kan. |
| Duvar Yapısı | Kalın, elastik lif oranı yüksek. | İnce, elastik lif oranı az. | Sadece tek katlı endotel tabakasından oluşur. |
| Kan Basıncı | En yüksek. | Düşük. | Atardan toplara doğru hızla düşer. |
| Kan Akış Hızı | Yüksek. | Orta. | En yavaş (madde alışverişi için). |
| Toplam Kesit Alanı | Düşük. | Orta. | En yüksek. |
| Kapakçık | Sadece kalpten çıkışta yarım ay kapakçıkları bulunur. | Vücudun alt bölgelerindekilerde tek yönlü açılan kapakçıklar bulunur. | Bulunmaz. |
? STARLING HİPOTEZİ: MADDE ALIŞVERİŞİ
Kılcaldamarlar ile doku hücreleri arasındaki madde alışverişi, Starling Hipotezi ile açıklanır. Bu hipoteze göre madde alışverişi, kan basıncı ile kanın protein osmotik basıncı arasındaki farka bağlı olarak gerçekleşir.
İki Temel Kuvvet
- Kan Basıncı (KB): Kanın damar dışına çıkmak için yaptığı itme kuvvetidir. Kılcaldamarın atardamar ucundan toplardamar ucuna doğru giderek azalır.
- Protein Osmotik Basıncı (OB): Kandan dışarı çıkamayan büyük kan proteinlerinin (albumin, globulin) yarattığı su çekme kuvvetidir. Damar boyunca yaklaşık olarak sabittir.
Alışveriş Mekanizması
- Kılcaldamarın Atardamar Ucu: Bu bölgede Kan Basıncı > Osmotik Basınç‘tır. Bu nedenle kan plazmasındaki su, oksijen, besin monomerleri gibi küçük moleküller damar dışına sızarak hücreler arası boşluğa geçer. Bu sıvıya doku sıvısı denir. Bu olaya süzülme denir.
- Kılcaldamarın Toplardamar Ucu: Bu bölgede kan basıncı düşer ve Kan Basıncı < Osmotik Basınç olur. Bu nedenle doku sıvısındaki su, karbondioksit, üre gibi atık maddeler osmotik basıncın çekim kuvvetiyle tekrar damar içine döner. Bu olaya geri emilim denir.
? DOKU SIVISI ARTIŞI: ÖDEM
Starling hipotezine göre süzülen sıvı miktarı, geri emilen sıvı miktarından biraz daha fazladır. Aradaki bu fark, lenf sistemi tarafından toplanarak tekrar kan dolaşımına katılır. Eğer bu denge bozulur ve doku sıvısı miktarı normalin üzerine çıkarsa, dokularda şişlik olarak kendini gösteren ödem oluşur.
Ödemin Başlıca Nedenleri:
- Lenf damarlarının tıkanması: Artan doku sıvısının dolaşıma geri dönememesi.
- Kan basıncının normalden yüksek olması: Damardan doku sıvısına geçen madde miktarını artırır.
- Kanın osmotik basıncının normalden düşük olması: Yetersiz protein alımı veya karaciğer rahatsızlıkları sonucu kan proteinlerinin azalmasıyla olur. Bu durum, doku sıvısından kana geri emilimi azaltır.
- Kılcaldamar geçirgenliğinin artması: Yanık, enfeksiyon veya alerjik reaksiyonlar gibi durumlarda damar dışına sıvı ve protein kaçağı artar.
- Aşırı tuzlu beslenme: Vücutta su tutulmasına neden olarak doku sıvısını artırır.