Maarif Modeli Biyoloji Rehberi
2024 yılında uygulamaya giren yeni öğretim programının mantığını, tema bazlı müfredat yapısını ve sınıfta uygulama adımlarını bu rehberde bulabilirsiniz.
Tema Bazlı Yapı
Konular artık ünite yerine “tema” adı altında gruplanıyor. Her tema birbirine bağlı kazanımları bir arada sunuyor.
Yapısal DeğişiklikSadeleşen Kazanımlar
Eski müfredattaki bazı ayrıntılı kazanımlar birleştirildi veya çıkarıldı. Temel kavramlara odaklanma ön plana çıktı.
İçerik DeğişikliğiDisiplinlerarası Bağlantı
Biyoloji konuları diğer fen bilimleriyle ilişkilendirilerek öğrencinin bütünsel düşünmesi hedefleniyor.
Yaklaşım DeğişikliğiÖlçme ve Değerlendirme
Yeni nesil soru tipleri, süreç odaklı değerlendirme ve proje tabanlı çalışmalar ön plana çıkıyor.
Değerlendirme DeğişikliğiÖğrettiğiniz sınıfı seçin ve o sınıfa özel uygulama adımlarını takip edin.
Programın Genel Yapısını Tanıyın
Maarif Biyoloji Programı tema temelli bir yapıya sahiptir. 9. sınıfta iki tema işlenir: 1. Tema: YAŞAM (38 saat, %53) ve 2. Tema: ORGANİZASYON (30 saat, %42). Okul Temelli Planlama için 4 saat ayrılmıştır.
Tema Kartını Okuyun ve Bileşenleri Tanıyın
Her temanın başında bir tema kartı yer alır. Bu kart 7 bileşenden oluşur: Alan Becerileri, Kavramsal Beceriler, Eğilimler, Değerler, Okuryazarlık Becerileri, Disiplinler Arası İlişkiler ve Beceriler Arası İlişkiler.
Örnek: Tema 1’de E1.1 Merak ve E3.4 Gerçeği Arama eğilimleri hedefleniyor → dersler merak uyandıran sorularla açılmalı.
Öğrenme Çıktılarını ve Süreç Bileşenlerini İnceleyin
Her tema altında BİY.9.x.x kodlu öğrenme çıktıları yer alır. Her çıktının a, b, c… alt bileşenleri öğrencinin hangi zihinsel işlemleri yapması gerektiğini gösterir.
- Tema 1 (Yaşam): BİY.9.1.1 → BİY.9.1.7 (7 çıktı)
- Tema 2 (Organizasyon): BİY.9.2.1 → BİY.9.2.8 (8 çıktı)
İçerik Çerçevesini Belirleyin
Her tema kartındaki İçerik Çerçevesi bölümü, o temada işlenecek konuların sınırlarını çizer. Örneğin Tema 2’de: İnorganik Moleküller, Organik Moleküller (Karbohidrat, Yağ, Protein, Nükleik Asit, Vitamin) ve Hücrenin Organizasyonu işlenir.
Öğrenme-Öğretme Yaşantılarını 4 Aşamada Planlayın
Her öğrenme çıktısı için programda önerilen 4 aşamalı yapı:
| Aşama | Amaç | Ne Yapılır? |
|---|---|---|
| Temel Kabuller | Önceki bilgiyi tespit et | Öğrencinin konuya hazır olup olmadığını değerlendir |
| Ön Değerlendirme | Merak ve ilgi uyandır | Sorular sor, beyin fırtınası yaptır, günlük hayat bağlantısı kur |
| Köprü Kurma | Yeni bilgiyle bağ oluştur | Önceki bilgi ve günlük yaşam arasında analoji ve örnekler kullan |
| Uygulama | Çıktıyı gerçekleştir | Deney, araştırma, grup çalışması, sunum, kavram haritası… |
Farklılaştırma Yapın
Her öğrenme çıktısı için programda iki tür farklılaştırma önerilmiştir:
- Zenginleştirme: Hızlı öğrenen öğrenciler için derinleştirici projeler, Nobel ödüllü bilim insanlarının çalışmalarını inceleme, ileri sorular.
- Destekleme: Daha fazla zamana ihtiyaç duyan öğrenciler için animasyon, video, hücre maketi gibi somut materyaller ve deney simülasyonları.
Ölçme ve Değerlendirme Araçlarını Belirleyin
Her tema kartındaki Öğrenme Kanıtları bölümünde kullanılabilecek araçlar listelenir:
- Analitik veya bütüncül dereceli puanlama anahtarı
- Öz değerlendirme ve grup değerlendirme formları
- Araştırma raporu, kavram haritası, zihin haritası
- Performans görevi (poster, broşür, sunum, deney raporu)
- Kontrol noktası ve yapılandırılmış grid
Programın Genel Yapısını Tanıyın
10. sınıfta iki tema eşit ağırlıkla işlenir: 1. Tema: ENERJİ (34 saat, %47) ve 2. Tema: EKOLOJİ (34 saat, %47). Okul Temelli Planlama için 4 saat ayrılmıştır.
9. sınıfta kazanılan bilgi ve beceriler (organik moleküller, hücre biyolojisi, biyoçeşitlilik) bu temalar için temel kabul edilmektedir.
Tema Kartlarını Okuyun
Tema 1 (Enerji) alan becerileri: FBAB2. Sınıflandırma, FBAB7. Deney Yapma, FBAB8. Bilimsel Çıkarım, FBAB9. Bilimsel Model Oluşturma. Öne çıkan eğilimler: E1.1. Merak, E3.3. Yaratıcılık, E3.5. Açık Fikirlilik, E3.11. Özgün Düşünme.
Tema 2 (Ekoloji) alan becerileri: FBAB9. Bilimsel Model Oluşturma, FBAB10. Tümevarımsal Akıl Yürütme, FBAB13. Bilimsel Sorgulama. Öne çıkan eğilimler: E1.4. Kendine İnanma, E2.3. Girişkenlik, E3.6. Analitik Düşünme.
Öğrenme Çıktılarını İnceleyin
Tema 1 (Enerji): BİY.10.1.1 → BİY.10.1.10 (10 çıktı)
- BİY.10.1.1 — Enerjinin canlılar için gerekliliğini sorgulama
- BİY.10.1.2 — Fotosentez reaksiyonlarıyla ilgili bilimsel model oluşturma
- BİY.10.1.3 — Fotosentezde kullanılan/üretilen maddelerle deney yapma
- BİY.10.1.4 — Kemosentez hakkında bilgi toplama
- BİY.10.1.5 — Canlılarda sindirim çeşitlerini sınıflandırma
- BİY.10.1.6 — İnsanda sindirim, emilim ve taşıma için bilimsel çıkarım yapma
- BİY.10.1.7 — Hücresel solunum reaksiyonlarıyla bilimsel model oluşturma
- BİY.10.1.8 — Farklı besin gruplarından enerji eldesi süreçlerini karşılaştırma
- BİY.10.1.9 — Fermantasyon ile ilgili deney yapma
- BİY.10.1.10 — Besinlerden elde edilen enerjinin metabolik süreçlere katkısı için bilimsel çıkarım
Tema 2 (Ekoloji): BİY.10.2.1 → BİY.10.2.9 (9 çıktı)
- BİY.10.2.1 — Ekosistemin cansız/canlı bileşenleri arasındaki ilişkileri çözümleme
- BİY.10.2.2 — Komünite ve popülasyonlarda etkileşim/değişimleri sorgulama
- BİY.10.2.3 — Ekosistemdeki enerji akışıyla tümevarımsal akıl yürütme
- BİY.10.2.4 — Madde döngüleriyle ilgili bilimsel model oluşturma
- BİY.10.2.5 — Ekolojik sürdürülebilirliğin önemini yorumlama
- BİY.10.2.6 — Sürdürülebilirliği kısıtlayan durumlar için gözleme dayalı tahmin yapma
- BİY.10.2.7 — Ekolojik ayak izini küçültebilme yollarını bilimsel olarak sorgulama
- BİY.10.2.8 — Doğal kaynakların ve biyoçeşitliliğin korunması için alınan önlemleri sorgulama
- BİY.10.2.9 — Çevresinde atık yönetimi konusunda yapılan çalışmalarla ilgili bilgi toplama
İçerik Çerçevesini Belirleyin
Tema 1 — Güneşten Besinlere: Canlılık İçin Enerjinin Önemi, ATP, Fotosentez (ışığa bağlı/bağımsız evre, Calvin döngüsü), Kemosentez, Sindirim Çeşitleri, İnsanda Sindirim/Emilim/Taşıma, Hücresel Solunum (Glikoliz, Sitrik Asit Döngüsü, ETS), Fermantasyon, Enerji-Metabolizma İlişkisi.
Tema 2 — Ekosistemler ve Ekolojik Sürdürülebilirlik: Ekosistem Bileşenleri, Komüniteler, Popülasyon Dinamikleri, Besin Zinciri/Ağı/Ekolojik Piramitler, Biyolojik Birikim, Madde Döngüleri (Su, Karbon, Azot), Ekolojik Ayak İzi, Doğal Kaynakların Korunması, Atık Yönetimi.
Öğrenme-Öğretme Yaşantılarını 4 Aşamada Planlayın
| Aşama | Tema 1 — Enerji | Tema 2 — Ekoloji |
|---|---|---|
| Temel Kabuller | Sindirim sistemi (7-8. sınıf), fotosentez/hücresel solunum önemi (8. sınıf), organik moleküller ve kloroplast (9. sınıf) | Biyoçeşitlilik, ekosistem, besin zinciri (6-7. sınıf), canlıların ortak özellikleri (9. sınıf) |
| Ön Değerlendirme | “Güneş olmasaydı canlılara ne olurdu?”, “Bir insan beslenmeden kaç gün yaşayabilir?” | “Sürdürülebilirlik nedir?”, “Su ve karbon ayak izi nedir?”, “Evsel atıklarınızı nasıl ayrıştırıyorsunuz?” |
| Köprü Kurma | Araçların yakıta ihtiyacı ile canlıların enerjiye ihtiyacını ilişkilendir; köpek/koyun mide yapılarını karşılaştır | Günlük hayattan av-avcı örnekleri; gıda üretim-tüketim-atık döngüsünü ekolojik ayak iziyle ilişkilendir |
| Uygulama | Fotosentez/fermantasyon deneyleri, hücresel solunum model tasarımı, sindirim karşılaştırma tablosu | Arazi gözlemi, zihin haritası, madde döngüsü modeli, ekolojik ayak izi hesaplama, atık yönetimi araştırması |
Farklılaştırma Yapın
Tema 1 — Zenginleştirme: Farklı yaşam ortamlarındaki canlıların enerji kaynaklarını araştırma, kâğıt kromatografisi ile bitki pigmentlerini tespit etme, “minimum kuralı”nı gösteren fotosentez deneyleri tasarlama, fermantasyonun biyoenerji ve gıda endüstrisindeki kullanımını araştırma.
Tema 1 — Destekleme: Fotosentez, sindirim ve hücresel solunum için görsel/işitsel materyaller ve bilgi kartları; deney simülasyonları; 2 boyutlu reaksiyon modelleri.
Tema 2 — Zenginleştirme: Biyoremediasyon çalışmalarını araştırma, Özel Çevre Koruma Bölgeleri hakkında sunum/belgesel hazırlama, ekolojik sürdürülebilirlik araştırma raporu.
Tema 2 — Destekleme: Ekosistem simülasyonları, animasyon ve video, bilgi kartları, yakın çevre arazi gezisi.
Ölçme ve Değerlendirme Araçlarını Belirleyin
Tema 1 için:
- Fotosentez/hücresel solunum modeli → bütüncül dereceli puanlama anahtarı
- Deney raporu (fotosentez veya fermantasyon) → analitik dereceli puanlama
- Öğrenme günlüğü → öz değerlendirme
- Sindirim karşılaştırma sunumu / broşür → performans görevi
Tema 2 için:
- Ekosistem zihin haritası → puanlama anahtarı
- Madde döngüsü modeli → bütüncül dereceli puanlama
- Ekolojik ayak izi küçültme broşürü → bütüncül dereceli puanlama
- Atık yönetimi araştırma raporu → analitik dereceli puanlama + öz değerlendirme
11. Sınıf Tema Yapısını Tanıyın
11. sınıftan itibaren biyoloji haftada 4 saate çıkar. İki tema: 1. Tema: TEPKİ (69 saat, %48) ve 2. Tema: HOMEOSTAZİ (69 saat, %48).
12. Sınıf Tema Yapısını Tanıyın
12. sınıfta da 4 saatlik program devam eder: 1. Tema: ÜREME (69 saat, %48) ve 2. Tema: GEN (69 saat, %48).
9. Sınıf Biyoloji
20 Kazanım- 1 Biyoloji Nedir ve Biyolojinin Önemi Yaşam
- 2 Biyolojide Dönüm Noktaları Yaşam
- 3 Bilimsel Yöntem ve Etik Yaşam
- 4 Canlıların Ortak Özellikleri Yaşam
- 5 Virüsler Yaşam
- 6 Sınıflandırma ve Modern Yaklaşımlar Yaşam
- 7 Üç Üst Âlem (Domain) Sistemi Yaşam
- 8 Protista, Bitkiler ve Mantarlar Yaşam
- 9 Hayvanlar Âlemi Yaşam
- 10 Biyoçeşitlilik Yaşam
- 11 İnorganik Moleküller Organizasyon
- 12 Karbonhidratlar Organizasyon
- 13 Lipitler Organizasyon
- 14 Enzimler Organizasyon
- 15 Nükleik Asitler ve Vitaminler Organizasyon
- 16 Organik Moleküllerin Ayıraçları Organizasyon
- 17 Hücre ve Zarsız Yapılar Organizasyon
- 18 Zarlı Organeller Organizasyon
- 19 Hücre Zarından Madde Geçişleri Organizasyon
- 20 Hücresel Organizasyon Düzeyleri Organizasyon
10. Sınıf Biyoloji
21 Kazanım- 1 Canlılık İçin Enerjinin Önemi ve ATP Enerji
- 2 Fotosentez Enerji
- 3 Fotosentez Hızına Etki Eden Faktörler Enerji
- 4 Fotosentezde Kullanılan ve Üretilen Maddeler Enerji
- 5 Kemosentez Enerji
- 6 Sindirim ve Sindirim Sisteminde Adaptasyonlar Enerji
- 7 İnsanda Sindirim Enerji
- 8 İnsanda Emilim Enerji
- 9 Hücresel Solunum Enerji
- 10 Besinlerin Oksijenli Solunuma Katılma Yolları Enerji
- 11 Fermantasyon Enerji
- 12 Enerji Metabolizma İlişkisi Enerji
- 13 Ekosistem Bileşenleri Ekoloji
- 14 Komünitelerde Etkileşimler ve Değişimler Ekoloji
- 15 Komünitelerde Süksesyon Ekoloji
- 16 Popülasyon Dinamikleri Ekoloji
- 17 Ekosistemde Madde ve Enerji Akışı Ekoloji
- 18 Madde Döngüleri Ekoloji
- 19 Ekolojik Sürdürülebilirliğin Önemi Ekoloji
- 20 Ekolojik Ayak İzi Ekoloji
- 21 Atık Yönetimi Ekoloji
En temel farklar: Konular “tema” başlığı altında kümelenir. Her çıktıda bilginin yanı sıra alan becerileri ve eğilimler de tanımlanmıştır. Değerlendirme yalnızca yazılı sınavla sınırlı değildir. Farklılaştırma (zenginleştirme/destekleme) programın zorunlu bir bileşenidir.
Yani önce çıktı, sonra değerlendirme, sonra öğretim etkinlikleri planlanır — bu yaklaşıma “geriye doğru tasarım” da denir.
Yani BİY.9.2.3 = “9. sınıf, 2. tema (Organizasyon), 3. öğrenme çıktısı” demektir. Her çıktının a, b, c… süreç bileşenleri öğrencinin hangi zihinsel işlemleri yapması gerektiğini gösterir.
Bu süreler ders içi telafi veya sınav tekrarı için kullanılmamalıdır.
Zenginleştirme: Hızlı öğrenen öğrencilere ek araştırma soruları, Nobel ödüllü bilim insanlarının çalışmalarını inceleme, ileri düzey proje görevleri verin.
Destekleme: İhtiyaç duyan öğrenciler için animasyon/video, hücre maketi gibi somut materyaller, deney simülasyonları kullanın.
Öğrencileri etiketlemekten kaçının; görevler farklılaştırılabilir ama tüm öğrenciler aynı çıktılara ulaşmayı hedefler.
Geleneksel yazılı sınav bu araçların tamamlayıcısı olabilir; tek ve birincil araç olmamalıdır.
Laboratuvar koşullarınız kısıtlıysa: deney simülasyonları (dijital araçlar) kullanabilirsiniz; basit malzemelerle sınıf deneyleri tasarlayabilirsiniz; öğrencilere deney tasarlama ve planlama görevi vererek alan becerisini kazandırabilirsiniz.
Örnekler: Tema 2’de enzim inhibitörü mekanizmaları ve aktivatörlere değinilmez. Tema 2’de simport, antiport gibi ileri taşıma kavramları verilmez. Tema 1’de virüslerin litik/lizogenik döngüsüne girilmez.
Bu sınırlar öğrenciye fazla yük bindirmemek ve sınıf düzeyi bütünlüğünü korumak için konulmuştur.
Bu materyalleri Köprü Kurma aşamasında, Destekleme etkinliklerinde veya flipped classroom (evde ön hazırlık) modelinde kullanabilirsiniz.