Mendel Dışı Kalıtım ve Kan Grupları

Eş Baskınlık, Çok Alellilik ve ABO Sistemi

? 1. MENDEL’İN GÖZDEN KAÇIRDIKLARI

Mendel’in bezelye çalışmalarında her zaman bir gen diğerine baskındı (Tam Baskınlık). Örneğin Mor çiçek geni, Beyaz çiçek genine tam baskındı. Ancak doğada işler her zaman bu kadar net değildir. Bazen genler birbirine üstünlük kuramaz, bazen de bir karakteri ikiden fazla gen kontrol eder. İşte Mendel’in bilmediği bu durumları “Mendel Dışı Kalıtım” başlığı altında inceliyoruz.

? 2. EŞ BASKINLIK (KODOMİNANTLIK)

İki alel genin birbirine baskınlık kuramadığı ve her ikisinin de etkisini fenotipte aynı anda ve eşit şekilde gösterdiği durumdur.

Özellik:

Heterozigot bireylerde (MN veya AB gibi), her iki atanın özelliği de görülür. Ara bir fenotip oluşmaz (Kırmızı x Beyaz = Pembe DEĞİLDİR, bu eksik baskınlıktır ve müfredattan kalkmıştır). Eş baskınlıkta, örneğin bir sığırda hem kırmızı hem beyaz kıllar aynı anda görülür (Demirkır).

İnsandaki Örnekler:

? AB Kan Grubu:

A geni ve B geni birbirine eş baskındır (A=B). Birey AB genotipine sahipse, alyuvarlarında hem A antijeni hem de B antijeni üretilir.

? MN Kan Grubu:

M ve N genleri eş baskındır (M=N). MN genotipli bireyde hem M hem N antijeni bulunur. (Kan nakillerinde sorun yaratmadığı için sadece babalık testlerinde ve genetik çalışmalarda kullanılır).

? 3. ÇOK ALELLİLİK

Mendel bezelyelerinde her karakter için sadece 2 çeşit gen vardı (Sarı/Yeşil, Düz/Buruşuk). Ancak popülasyonda bir karakteri kontrol eden alel gen sayısı ikiden fazla olabilir. Buna Çok Alellilik denir.

? Kural:

Popülasyonda kaç çeşit alel olursa olsun (A₁, A₂, A₃…), diploit (2n) bir bireyde bu alellerden en fazla iki tanesi bulunabilir (Biri anneden, biri babadan).

Formüller (Sınav İçin):

Eğer alel sayısı = n ise;

Genotip Çeşidi Sayısı: $frac{n cdot (n+1)}{2}$
Fenotip Çeşidi Sayısı: n (+ Varsa eş baskınlık sayısı)

? 4. KAN GRUPLARI GENETİĞİ (ABO SİSTEMİ)

İnsanda kan grubunu belirleyen 3 farklı alel vardır: A, B ve 0.

Baskınlık Durumu: A ve B genleri birbirine eş baskın (A=B), 0 genine ise tam baskındır (A>0, B>0).
Bu 3 alelle 6 farklı genotip (AA, AO, BB, BO, AB, 00) ve 4 farklı fenotip (A, B, AB, 0) oluşur.

?️ A Grubu

Genotip: AA veya AO
Antijen: A antijeni
Antikor: Anti-B

?️ B Grubu

Genotip: BB veya BO
Antijen: B antijeni
Antikor: Anti-A

? AB Grubu (Eş Baskın)

Genotip: AB
Antijen: Hem A hem B
Antikor: YOK (Genel Alıcı*)

?️ 0 Grubu (Çekinik)

Genotip: 00
Antijen: Yok
Antikor: Hem Anti-A hem Anti-B (Genel Verici*)

➕ 5. Rh SİSTEMİ (Rh FAKTÖRÜ)

Rhesus maymununda keşfedilen bir proteindir.

Rh(+) Pozitif:

Rh antijeni taşıyanlar (RR veya Rr). Baskındır.

Rh(-) Negatif:

Rh antijeni taşımayanlar (rr). Çekiniktir.

Not: Rh(-) bireyin kanında normalde Rh antikoru yoktur. Ancak Rh(+) kan ile karşılaşırsa savunma amaçlı antikor üretir.

⚠️ 6. KAN UYUŞMAZLIĞI (ERİTROBLASTOSİS FETALİS)

Anne ve bebek arasındaki Rh farkından kaynaklanan bir durumdur.

Görülme Şartı: Anne Rh(-), Baba Rh(+), Bebek Rh(+) olursa görülür.
Mekanizma: Doğum sırasında bebeğin (Rh+) kanı anneye geçerse, anne (Rh−) buna karşı antikor üretir. İlk bebek genellikle sağlıklı doğar. Ancak ikinci bebek de Rh(+) olursa, annenin hafıza hücrelerindeki antikorlar plasentadan geçerek bebeğin alyuvarlarını parçalar.
Tedavi: Uyuşmazlık riski varsa, doğumdan hemen sonra anneye “uyuşmazlık iğnesi” (Anti-D immünglobulin) yapılır.